Dla osób dobrze widzących korzystanie z zegarka jest czynnością tak naturalną i prostą, że wykonywaną często niemal nieświadomie – szybkie spojrzenie na nadgarstek i już wiemy, która godzina. Co ciekawe, osoby niedowidzące i niewidome także korzystają z zegarków, jednak jest to zupełnie inny, a zarazem fascynujący, rozdział zegarmistrzostwa.
Pewnie każdy miłośnik zegarków w Polsce i w całym byłym bloku socjalistycznym na hasło: „zegarek dla niewidomych”, odpowie: „Rakieta”. Rakiety to były najpopularniejsze zegarki, którymi posługiwały się osoby niewidome i niedowidzące. By jednak przedstawić ten temat szerzej, trzeba powiedzieć wpierw kilka słów o środowisku osób niewidomych.
We współczesnym społeczeństwie osoby niewidome i niedowidzące nie wywołują tak dużej sensacji, jak to było 50, 100 lat temu czy też jeszcze wcześniej. Wpływ na to mają między innymi: wyższy stopień rozwoju społeczeństwa i opieki medycznej, a także rozwój techniki, który sprawia, że dziś tacy ludzie łatwiej się odnajdują zarówno w życiu codziennym, jak i zawodowym.
W czasach niedostępności zegarków osobistych, osoby niewidome skazane były na informację pozyskiwaną dzięki wybijaniu aktualnej godziny przez zegary lub informację o aktualnej porze przekazaną przez ludzi widzących. Wraz z pojawieniem się zegarków osobistych musiała pojawić się też ich odmiana spełniająca wymagania osób niewidomych.
W niniejszym opracowaniu zostanie poruszona kwestia takich właśnie zegarków w aspekcie produktów wytwarzanych w czasach istnienia Związku Radzieckiego.
Pierwsze radzieckie zegarki dla niewidomych
Zacznijmy od początku, a więc od wyrobów Pierwszej i Drugiej z Państwowych Fabryk Zegarków w Moskwie powstałych w 1930 roku. Pierwsza Państwowa Fabryka w Moskwie do 1940 roku wyprodukowała 2,7 miliona zegarków. W tych latach powstały też pierwsze radzieckie czasomierze dla niewidomych. Były one wyrobami kieszonkowymi, wyposażonymi w mechanizm Typ 1 (zwany także K-43). Koperta zegarka dla niewidomych posiadała uchylną ramkę szkła, która odchylając się po przyciśnięciu koronki, odsłaniała tarczę.
Zegarek tego typu nie miał sekundnika. Jego wskazówki – minutowa i godzinowa – były wykonane w sposób zapewniający im sztywność i odporność na uszkodzenia przy delikatnym dotykaniu. Prawdopodobnie istniały dwie wersje zegarków brajlowskich z wytłoczonymi znacznikami godzinowymi pochodzące z tego okresu. Starsza z nich nie posiadała logotypu fabryki na tarczy, a nowsza była nim opatrzona. Każda z wersji miała białą tarczę ze znacznikami dotykowymi i różniącymi się między sobą czarnymi cyframi – by umożliwić odczyt wskazań także osobom niedowidzącym.
Zdjęcie pierwszego z wymienionych wyżej modeli można zobaczyć na stronie książki: Krótka encyklopedia przyborów domowych w dwóch tomach wydanej w języku rosyjskim w 1959 roku. W przypadku tego zegarka nie ma żadnych wskazań, z której fabryki on pochodził. Najbardziej prawdopodobnym producentem tego modelu była oczywiście Pierwsza Moskiewska Fabryka Zegarków, ale nie jest także wykluczone, że pochodzi on z Drugiej Moskiewskiej Fabryki Zegarków, która to od lat 40. miała w ofercie także zegarki kieszonkowe.
Istnienie wspomnianej drugiej wersji zegarka dla niewidomych jest zdecydowanie mniej prawdopodobne, ale też trzeba o nim wspomnieć. Jak się okazuje, nie jest znana żadna osoba, która widziałaby ten zegarek na żywo, nie ma go też w żadnym znanym mi katalogu ani w kolekcji któregoś z pasjonatów. Istnieje tylko jedno zdjęcie tego czasomierza pochodzące z internetu. Tarcza zegarka posiada nieco inny niż u jego poprzednika rodzaj malowanych indeksów i napisy: „Кировские” i „1МЧЗ им Кирова”. Nie ma jednak żadnej pewności, że taki zegarek na pewno był w produkcji, ale równocześnie nie można nie odnotować, iż tak mogło być.
Czas zmian
W czasach II Wojny Światowej w zegarmistrzostwie radzieckim doszło do znaczących zmian.
W aspekcie naszych rozważań trzeba zauważyć, że przed nadejściem frontu Pierwsza Moskiewska Fabryka Zegarków im. Kirowa została ewakuowana do miasta Złotoust. Po wojnie powstały w miejscowości Złotoust zakład przeszedł na produkcję wyrobów cywilnych. W latach 50. wdrożono tam produkcję zegarków dla niewidomych.
Na stronach katalogu z tego okresu zaprezentowany jest właśnie taki wyrób. Wyposażony w kopertę z pełnym metalowym wieczkiem – nieposiadający tradycyjnego szkła. Po otwarciu wieczka widać stalowy cyferblat z niemalowanej blachy, z wytłoczonym logo fabryki i wypukłymi indeksami oraz także stalowe, niebarwione wskazówki.
W latach 60. w fabryce Złotoust powstał także inny model zegarka dla niewidomych. Został on przedstawiony w katalogu z roku 1960. Ten egzemplarz przypomina pierwszy model zegarka dla niewidomych wyprodukowany w Moskwie. Posiada on ramkę ze szkłem, przez które widać biały cyferblat z czarnymi znacznikami oraz czarne wskazówki.
W latach powojennych postanowiono przenieść część sprzętu ze Złotoustowskiej Fabryki Zegarków do Czelabińska i tam także zorganizować produkcję zegarków. Pierwsze wyroby z tej nowej fabryki opuściły mury zakładu w 1947 roku. W jego ofercie w latach 60. znajdował się także zegarek kieszonkowy dla niewidomych, a w późniejszych latach powstała kolejna jego wersja. Pierwsze z wyrobów tego producenta posiadają mechanizmy datowane na koniec lat 60. Ich tarcza jest biała, a dzięki zastosowaniu czarnych znaczników i czarnych wskazówek zapewniała ona duży kontrast, w związku z czym zegarki mogły być użytkowane także przez osoby niedowidzące. Ich koperty posiadają otwieraną ramkę ze szkłem.
W kolejnej wersji zegarka brajlowskiego mechanizm nie jest już datowany, co oznacza, że pochodzi on z lat 70. lub późniejszych. Posiada on praktycznie identyczną tarczę, a różni się późniejszym, mniej ozdobnym logotypem producenta. Koperta jest pełna – pozbawiona szkła w uchylnym wieczku.
Najbardziej znany radziecki zegarek dla niewidomych
By przeprowadzić pełną analizę produkcji zegarków dla niewidomych w Związku Radzieckim, musimy wrócić do lat 60. i przenieść się w inne miejsce.
Na stronie katalogu fabryki w Petrodworcu z roku 1960 można zobaczyć naręczny zegarek dla niewidomych o nazwie „Petrodworec”. Pierwsze Petrodworce posiadały białe tarcze wykonane z ceramiki lub pokryte emalią. Takie techniki, poza trwałością elementów brajlowskich, zapewniały także trwałość podziałki wskazań i innych napisów. W późniejszych latach zmieniono materiał, z którego wykonano tarczę. Produkowano ją z tworzywa. Na początku lat 70. w Petrodworcowej Fabryce Zegarków powstał zegarek o nazwie „Rakieta”, który w wersji dla niewidomych był produkowany do czasów rewolucji kwarcowej.
Jak wspomniano we wstępie, to właśnie Rakieta jest najbardziej znanym zegarkiem dla niewidomych na terenach dawnego Związku Radzieckiego i w jego rejonie wpływów. W katalogach z lat 71–73 można zobaczyć Rakietę w pierwszej, niemal niespotykanej wersji – z mechanizmem 2601 stosowanym przedtem w Petrodworcach. Ta koperta zegarka lepiej jest znana z wersji z mechanizmem 2601.H. W katalogu z 1974 roku jest już pokazana Rakieta dla niewidomych w typowej konfiguracji, a więc z mechanizmem 2601.H.
Jest jeszcze jeden niepozorny zegarek dla niewidomych pochodzący z czasów ZSRR, którego nie udało mi się znaleźć w żadnym z katalogów.
To damski model – Zaria – który powstał w Penzie. Wszystko wskazuje, że była to produkcja niskonakładowa, co czyni dziś te wyroby łakomym kąskiem dla kolekcjonerów.
Przemysław Jóźwiak
…
Przemek jest Autorem książki „Czas pod czerwoną gwiazdą”, której pierwszy nakład, liczący 500 egzemplarzy, wyczerpał się szybciej, niż można było zakładać. Jego książka jest dostępna w specjalnej ofercie dla naszych Czytelników i Czytelniczek.
Więcej dowiecie informacji tu: Książka „Czas pod czerwoną gwiazdą” - oferta specjalna dla Społeczności ZiP.
Więcej artykułów tego typu znajdziesz tu - w dziale wiedza o zegarkach.
INSTAGRAMIE
greenlogic.eu