Na święto patrona zawodu: „Patron zegarmistrzów bez zegarka żył…”

Na święto patrona zawodu: „Patron zegarmistrzów bez zegarka żył…”

Pierwszego grudnia obchodzimy święto świętego Eligiusza patrona  zegarmistrzów, złotników, grawerów i innych zawodów precyzyjnych.

Dwa lata temu opublikowaliśmy opracowanie pani Joanny Nowak zatytułowane: ”Patron zegarmistrzów bez zegarka żył… Święty Eligiusz w literaturze polskojęzycznej”.

Jako, że w trakcie któryś z przenosin treści portalu opracowanie to zaginęło, a z drugiej strony bardzo poszerzyło się grono naszych czytelników to publikujemy je ponownie. Każdego roku mamy to święto i każdego roku powinniśmy o nim pamiętać.

Ilustracje do opracowanie niestety nie są zbyt duże, ale ze względów artystycznych warto je zaprezentować.

Pierwszy grudnia - świętego Eligiusza – patrona zawodu

Patron zegarmistrzów bez zegarka żył…
Święty Eligiusz w literaturze polskojęzycznej


Zachowane źródła historyczne zgodnie orzekają, że pierwszy zegar mechaniczny skonstruowano kilkaset lat po śmierci świętego Eligiusza, który przez Kościoły zachodniej cywilizacji, zarówno rzymskokatolicki, jak i protestancki, został uznany za patrona rzemiosł metalowych, w tym także zegarmistrzostwa.

Eligiusz (łac. wybrany) był rzemieślnikiem (złotnikiem, pracownikiem mennicy) i biskupem, fundatorem zakonów i misjonarzem, dworakiem i filantropem, a żył na terenie obecnej Francji na przełomie VI i VII wieku. Średniowieczne realia sprawiły, że weryfikacja przekazów na temat jego działalności jest niemożliwa. Przekazy te, przy ogromnej ilości, niektóre się dublują, inne uzupełniają, a jeszcze inne wręcz wykluczają, wedle fantazji twórców i celów, którym legendy lub opowieści hagiograficzne miały służyć.

Każda epoka ma swoje, odmienne od poprzednich, priorytety. Każda grupa zawodowa oswaja „swojego” świętego do własnych potrzeb. A że wśród rzemiosł metalowych przez wieki wyodrębniły się samodzielne zawody i dodano jeszcze patronat zawodów pokrewnych (np. woźniców, weterynarzy), to opowieści mnożono. Rozsławiały także świętego Eligiusza inne sztuki, w tym malarstwo, grafika, rzeźba, metaloplastyka. Z potrzeby serca i dla zarobienia paru groszy na utrzymanie tworzone były niewielkie dzieła ludowe, a z drugiej strony są obrazy malowane przez największych mistrzów, dzieła tworzone na zamówienie i wysoko opłacane, przechowywane obecnie w wielkich galeriach, są kościelne rzeźby pomnikowe. Obie formy mają swoją unikalną wartość.

Pierwszy grudnia - świętego Eligiusza – patrona zawodu

A wracając do literatury, Władysław Kopaliński w „Słowniku mitów i tradycji kultury” zanotował, że żywot świętego Eligiusza (fr. st. Éloi) opisano wierszem w XIII wieku. Uniwersalizm łacińskiego kręgu kulturowego sprawił, że kult stosunkowo szybko dotarł do Polski. Również dlatego, że ówcześni rzemieślnicy chętnie wędrowali, a w Polsce zakładali warsztaty przedstawiciele różnych – nowoczesnych wówczas – fachów, którzy przybyli z Zachodu. W następnych wiekach, kiedy łacinę zaczęły wypierać języki narodowe, mnożyły się przekłady żywotów świętych.

Powstawały też dzieła oryginalne, oparte na znanych motywach. Warto wymienić tu (w układzie chronologicznym) kilka najstarszych broszurek, które uznaje się za pomniki staropolskiej literatury kaznodziejskiej. Dla ułatwienia ujęto informację w ramki i podano (w kolejności) autora dzieła, tytuł (staropolskim zwyczajem bardzo rozbudowany), miejsce i rok wydania oraz objętość druku, a także ważniejsze uwagi (np. o dedykacji).

Pierwszy grudnia - świętego Eligiusza – patrona zawodu
Wszystkie wyżej wymienione publikacje są bardzo rzadkie. Do naszych czasów zachowały się pojedyncze egzemplarze i są przechowywane w największych i najbogatszych książnicach (m.in. w Bibliotece Jagiellońskiej, Ossolineum). Żywot świętego Eligiusza był też (szczególnie w okresie Baroku i Oświecenia) włączany do zbiorowych opracowań żywotów świętych, kalendarzy i zapewne także wydawany w formie tanich druczków jarmarcznych.


Pierwszy grudnia - świętego Eligiusza – patrona zawodu


Obszerniejsze opracowanie napisał w XIX wieku ksiądz Hilary Koszutski, pisarz ludowy i wielki propagator oświaty. Książeczka „Żywot świętego Eligiusza, patrona kowali i slósarzy” wydana została w 1877 roku w Poznaniu przez Wydawnictwo im. Fr. Bażyńskiego i liczyła 76 stron. W zaborze pruskim trzeba było za nią zapłacić 20 fenigów. Do naszych czasów dochowały się jedynie pojedyncze egzemplarze. Kwerenda wykazała, że także w XIX wieku włączano opowiadania o patronie rzemieślników do publikacji hagiograficznych (np. wydane w 1895 roku „Żywoty świętych pańskich na wszystkie dnie roku.

Podług najwiarygodniejszych zrodeł wyjętych z dzieł ojców i doctorów kościoła św.”) oraz do kalendarzy (np. „S. Eligiusz, patron rzemieślników robiących z metalu” w: „Kalendarz dziesięciogroszowy na rok zwyczajny 1863”, który był pierwszym rocznikiem wydanym w opracowaniu redakcji „Biblioteki Warszawskiej”). Hasło „Eligiusz (święty)” zamieszczane było w encyklopediach i słownikach (ciekawostka: w 1844 roku „Dykcyonarz biograficzno-historyczny, czyli krótkie wspomnienia żywotów ludzi wsławionych cnotą, nauką, przemysłem, męstwem, wynalazkami, błędami” nazwał Świętego „patronem rzemieślników używających młotka”).


Pierwszy grudnia - świętego Eligiusza – patrona zawodu


A literatura piękna?

Sygnalnie (bo są to 2 lub 3 wzmianki), ale dość kontrowersyjnie potraktował świętego Eligiusza Marcel Proust w cyklu powieściowym „Podróż do źródeł czasu” (pierwodruk części 1 ukazał się w 1913 roku). Dzieło miało kilka wydań w języku polskim, nie można go więc tutaj pominąć. W rozmowie księdza proboszcza z kobietami na temat obyczajowości w dawnych wiekach i kościelnego wystroju, upamiętniającego świętych, pojawia się wypowiedź duchownego: „Te różne skażenia słów «sanctus Hilarius» nie są zresztą najciekawsze spomiędzy tych, które się spotyka w imionach błogosławionych. Tak na przykład twoja patronka, moja dobra Eulalio, «sancta Eulalia», czy wiesz, co się z niej zrobiło w Burgundii?

Po prostu Saint-Eloi zmieniła się w świętego. Czy wyobrażasz sobie, Eulalio, aby po twojej śmierci zrobiono z ciebie chłopca?”. Wydawca polski w przypisie wyjaśnił, że „Saint-Eloi” to „Święty Eligiusz”. Szokujące?

Czy była to aluzja do legendy o tym, że Eligiusz, fundując klasztory, swój paryski dom w 633 roku oddał niewiastom na żeński monaster? Proust jako Francuz znał z pewnością historię i legendy narodowe, ale jako homoseksualista swoje pisarstwo uczynił misją. Czytając, trzeba o tym pamiętać, aby nie dać się sprowokować sugestiom czynionym w pogoni za sławą i naginaniu historii do partykularnych potrzeb jednostki lub grupy mniejszościowej.

Spośród innych dzieł, znanych polskim czytelnikom, przywołać warto „Opowieści kanterberyjskie” Geoffreya Chaucera. Tutaj Eligiusz jest honorowany jako ucieczka w trudnych sytuacjach i święty, na którego imię składane są przysięgi. Dla przykładu wybrano też pozycję z rodzimej literatury. Świętego Eligiusza (w kontekście jego działalności misyjnej) przywołuje m.in. Jan Dobraczyński w zbiorze wydanym w 1966 roku pt. „Głosy czasu. Szkice historyczne”.


Pierwszy grudnia - świętego Eligiusza – patrona zawodu


Wcześniej Eligiusza, marginalnie ale jednak, wzmiankowali w pracach historycznych najwybitniejsi uczeni, tj. Aleksander Brückner (mitologia – „św. Eligiusz w VII wieku Franków na poły pogańskich gromił, że słońce…”), Józef Muczkowski, Władysław Łoziński. Dwaj ostatni dali prezentacje zabytków cechowych. W 1901 roku Muczkowski w opracowaniu „Kościół św. Franciszka w Krakowie” pisał: „Kaplica św. Eligiusza czyli Złotników w południowem ramieniu krużganku, w części ku wschodowi wysuniętej, przytyka do dzisiejszej sali Muzeum Baranieckiego, w XVI w. kaplicą jeszcze węgierską zwana, którą odtąd zajmuje cech”.

Ponownie temat ten zainteresował Franciszka Solarza, który jest autorem artykułu „Kaplica św. Eligiusza w krakowskim klasztorze franciszkanów”, ogłoszonego „W nurcie franciszkańskim” (2008, nr 17). Zaś Łoziński publikując w 1892 roku „Patrycyat i mieszczaństwo lwowskie w XVI i XVII wieku” dał przerys pieczęci ze srebrnego tłoka, przechowywanego w biurze rękodzielniczym Magistratu lwowskiego i objaśnił, że jest to: „Pieczęć złotników lwowskich po ich odłączeniu się od malarzy i konwisarzy i założeniu samoistnego cechu w r. 1600. Św. Eligiusz, patron złotników, z młotkiem złotniczym i puharem w ręku, u stóp zaś jego lew trzymający w łapie tarczę z dwoistym puharem, jako godłem cechowym”.


Pierwszy grudnia - świętego Eligiusza – patrona zawodu


Współcześnie nadal drukowane są zbiorowe żywoty świętych, legendy (np. „Święty Eligiusz kowal” spisana przez Federico Mistrala, w: „Legendy chrześcijańskie”, do których wyboru dokonali Stanisław Klimaszewski i Ligi Santucci, a mające kilka wydań, m.in. piąte w 2013 roku oraz „Wędrowny grajek. Legendy chrześcijańskie” w opracowaniu  dla dzieci, wydane w 2014 roku – ten święty Eligiusz, człowiek dumny i zadufany w sobie, który szczyci się tym, że nie ma na świecie lepszego kowala od niego, musi ukorzyć się przed Bogiem i uznać jego wyższość), prace omawiające malarstwo europejskie (największą popularnością cieszy się „Święty Eligiusz” Petrusa Christusa), komunikaty o emblematach cechowych (m.in. artykuł Piotra Hapanowicza „Tablica św. Eligiusza” o XVII-wiecznej tablicy cechowej krakowskich złotników w: „Spotkania z Zabytkami” 2007, nr 7).

Oprócz tego odnotować trzeba sporą ilość informacji w postaci elektronicznej. Obok najprostszych notatek są naukowe opracowania, obok stron religijnych i kulturoznawczych powstają coraz liczniej takie, których celem jest uczczenie patrona rzemieślników z okazji jego święta. Spośród polskich korporacji zawodowych i innych związków najwięcej o swoim patronie napisali dotychczas złotnicy, weterynarze, numizmatycy (promocja okolicznościowych monet).

Pierwszy grudnia - świętego Eligiusza – patrona zawodu

A zegarmistrzowie?

No, cóż… Mając patrona, który „nie znał się na zegarku” i nigdy nawet nie trzymał w błogosławionych rękach mechanizmu zegarowego, muszą swoją wiedzą i umiejętnościami wciąż na nowo dowodzić, że warci są Eligiuszowych westchnień o zawodową pomyślność przed Bożym Majestatem.

Joanna Nowak

P.S.
W tytułach dzieł i cytowanych odpisach zachowano ortografię z epoki publikacji utworu (XVII–XIX w.).

Polecamy także:

EBERHARD & Co - Scafograf 300
EBERHARD & Co - Scafograf 300
Eberhard & Co– w moim odczuciu – to marka trochę niedoceniana.  Firmę założył w 1887 roku Georges Eberhard.  Na początku XX wieku firma była już jedną z największych w branży, a w 1919 roku zaprezentowano pierwszy własny zegarek ze stoperem, później ...
Casio - najczęściej występujące zegarki w filmach ?
Casio - najczęściej występujące zegarki w filmach ?
Każdy miłośnik zegarków oglądając jakikolwiek film nie przeoczy czasomierza na nadgarstku swojego ulubionego aktora czy aktorki. Podczas ostatniego zestawienia pod tytułem „Zegarki w filmach” zaprezentowałem kilka czasomierzy różnych marek, które „wy ...
Recenzja: MASERATI Attrazione Automatic + akcesoria (długopis, bransoletka i spinki)
Recenzja: MASERATI Attrazione Automatic + akcesoria (długopis, bransoletka i spinki)
Maserati - jedna z moich ulubionych firm samochodowych. Szczególnie odkąd dostałem w nagrodę na zakończenie ósmej klasy książkę „Samochody włoskie”. Mimo, że wydrukowana na papierze, chyba z przemielonych kartonów i Trybuny Ludu, mimo czarnobiałych z ...
Zegarki Louis Moinet w salonie Ferrari
Zegarki Louis Moinet w salonie Ferrari
Znana z zaprojektowania zegarków: Armin Strom - Cognac Watch i Peter Speake-Marin - Rum Watch firma Wealth Solutions, zaprosiła swoich gości do samochodowego salonu Ferrari na ulicy Nowy Świat 6/12 w Warszawie, na spotkanie z kolejną unikatową, zegar ...
STEINHART  "OCEAN 1 Bronze"
STEINHART "OCEAN 1 Bronze"
Linia Ocean One Steinhart’a to chyba najpopularniejsza rodzina zegarków tego producenta. Dobra jakość wykonania, dobre mechanizmy, wysoka użyteczność i wzornictwo zaczerpnięte z kanonu zegarków nurkowych jakim jest Rolex Submariner, to zapewne elemen ...

REKLAMA

ZNAJDŹ NAS NA FACEBOOKU

REKLAMA

Glycine

PARTNER

Partner KMIZ

REKLAMA

Victorinox

REKLAMA

Aerowatch

Kalendarium ewolucji mechanizmów

Kalendarium ewolucji mechanizmów

REKLAMA

Junghans

REKLAMA

Balticus

REKLAMA

Doxa
Instagram

Zegarki i pasja na Instagramie

Podstrony producentów

Brand - Aerowatch
Brand - Alpina
Brand - Atlantic
Brand - Audemars Piguet
Brand - Aviator Swiss Made
Brand - Balticus
Brand - Bulova
Brand - Carl F. Bucherer
Brand - Certina
Brand - Chopard
Brand - Citizen
Brand - Czapek Geneve
Brand - Davosa
Brand - Doxa
Brand - Epos
Brand - Eterna
Brand - Glycine
Brand - Junghans
Brand - Longines
Brand - Maurice Lacroix
Brand - MeisterSinger
Brand - Omega
Brand - Orient
Brand - Oris
Brand - Polpora
Brand - Rado
Brand - Roamer
Brand - Schaumburg
Brand - Seiko
Brand - Steinhart
Brand - Tissot
Brand - Ulysse Nardin
Brand - Victorinox
Brand - Xicorr